DOLNOJURAJSKA RZEKA W SZKUCINIE

Opis popularnonaukowy

W centrum wsi Szkucin nie płynie dziś żadna rzeka. A jednak ziemia odsłania tu fragment jej dawnego dna - zapisany nie w wodzie, lecz w żwirze.

„Dolnojurajska rzeka w Szkucinie” to geostanowisko ujęte przez Państwowy Instytut Geologiczny w Centralnym Rejestrze Geostanowisk Polski. Obiekt ma rangę regionalną i chroni sztuczne odsłonięcie osadów rzecznych z najstarszej jury, widoczne w wyrobisku w dawnej żwirowni. To właśnie dzięki eksploatacji żwiru można tu dziś oglądać przekrój przez osady rzeki, która płynęła tędy na początku ery dinozaurów, gdy po suchym i gorącym triasie klimat stopniowo stawał się wilgotniejszy.

W odsłonięciu widać żwiry, miejscami tylko słabo spojone w zlepieńce, zbudowane głównie z dobrze obtoczonych okruchów kwarcu i piaskowców kwarcytowych (fot. 4.1, 4.3). Kształt i wielkość otoczaków są zapisem cech środowiska transportu osadów w rzece. Są obłe, więc nie powstały na miejscu, lecz zostały długo obrabiane przez nurt. Mają zwykle od 2 do 6 centymetrów, a więc są zbyt duże, by mogła przenosić je spokojna, leniwa woda. To materiał pozostawiony przez rzekę o dużej energii. Osad jest uporządkowany w ławice, a spoiwa ilasto-krzemionkowego jest niewiele, dlatego zlepieńce są tu słabo scementowane.

To miejsce dobrze łączy się z dwoma pobliskimi obiektami: Piekiełkiem Szkuckim i żwirownią w Lipie. Wszystkie trzy obiekty odsłaniają podobne dolnojurajskie osady warstwy snochowickich, ale każdy pokazuje inny fragment tej historii. W Lipie mocniej widać sam transport i skład grubego materiału. W Piekiełku ten sam typ osadu tworzy już skałki. W Szkucinie najłatwiej uchwycić sam rdzeń opowieści - dawny nurt zatrzymany w układzie żwirów. Źródła projektowe i wcześniejsze opisy konsekwentnie zestawiają Szkucin z Piekiełkiem i Lipą jako blisko powiązane odsłonięcia tej samej serii osadów rzecznych.

Choć dawna żwirownia jest niewielka, nie sprawia wrażenia przypadkowego wykopu. Leży na wzgórzu w centrum wsi, tuż obok krzyża, pomnika i ławki, więc geologiczna pamięć miejsca styka się tu z pamięcią lokalnej społeczności (fot. 4.1, 4.5). Z jednej strony mamy więc dawną żwirownię, z drugiej - punkt o wyraźnym znaczeniu symbolicznym i krajobrazowym.

Dzięki temu Szkucin nie pokazuje spektakularnej skały, lecz coś bardziej subtelnego i przez to bardzo cennego: miejsce, gdzie uchwycony został ruch osadów rzecznych. W wyrobisku dawnej żwirowni przetrwał zapis działalności rzeki, która płynęła setki milionów lat temu, ale nadal daje się odczytać w nachyleniu warstw, obłych otoczakach i układzie żwirowych ławic.