KOPALNIA IŁÓW / REZERWAT PRZYRODY GAGATY SOŁTYKOWSKIE

Opis popularnonaukowy

W Gagatach Sołtykowskich, można poznać i zobaczyć zapis co najmniej dwóch historii tego miejsca jednocześnie. Jedna opowiada o tym jak wyglądało to miejsce przed 200 milionami lat, natomiast druga, znacznie młodsza, dotyczy XIX- i XX-wiecznej działalności górniczej na tym obszarze oraz zmian w krajobrazie tego miejsca. jakie można obserwować współcześnie.

Rezerwat Gagaty Sołtykowskie został powołany w 1997 roku i zajmuje powierzchnię ok. 13 ha. O randze obiektu świadczy również wpis do Centralnego Rejestru Geostanowisk Polski. Powstał on w miejscu dawnej glinianki w pobliżu wsi Odrowąż. Wydobywany tu ił stanowił surowiec dla pobliskiej cegielni w Sołtykowie, której ruiny do dziś można zobaczyć we wspomnianej wsi.

Odsłonięte tu skały osadowe należą do skał jurajskich w Polsce. Powstały w środowisku rozległej równi zalewowej (aluwialnej) płytkich rzek z mozaiką mokradeł. W takich warunkach osadzały się iły, muły i piaski przynoszone przez wodę rzek anastomozująca-meandrowych, a powierzchnia równi często była wilgotna i grząska. Po tych błotnistych brzegach rzek poruszały się zwierzęta z dolnej jury. Dinozaury i ich stada - głównie drapieżne teropody i potężne zauropody - zostawiały tropy w miękkim podłożu. Czasem przechodziły tędy również inne kręgowce, a w wodzie żyły mięczaki i drobne skorupiaki. Niedługo później tropy dinozaurów jak i innych śladów życia, przykrywała kolejna warstwa osadu naniesionego przez rzekę, często podczas powodzi. Z biegiem milionów lat luźne osady przekształcały się w litą skałę, a ślad poruszającego się zwierzęcia utrwalał się w niej jak fotografia. Dzięki temu Gagaty Sołtykowskie są dziś jednym z najlepiej znanych w Polsce stanowisk tropów dinozaurów oraz zapisem wyjątkowo dobrze zachowanego środowiska dolnej jury - z licznymi szczątkami roślin, śladami bezkręgowców i strukturami gniazdowymi interpretowanymi jako miejsca składania jaj (fot. 6.8, 6.9, 6.10).

Nazwa tego obiektu pochodzi od gagatu, który jest szczególną, czarną odmianą węgla brunatnego, powstałą z materii roślinnej, która pojawia się w niektórych warstwach osadów. Przez lata gagaty były wydobywane przez mieszkańców okolicznych wsi i wykorzystywane w jubilerstwie. W czasach polskich powstań narodowych gagat noszony był przez wdowy jako element biżuterii żałobnej.

Żółte piaskowce, z syderytem (ruda żelaza) i szczątkami roślin i zwierząt, są widoczne w ścianach wyrobiska w jego najwyższej części (fot. 6.2, 6.3). Ich zwietrzałe fragmenty, grawitacyjnie zsuwają się i/lub są spłukiwane przez wodę opadową do podnóży skarpy, tworząc wachlarze stożków napływowo-usypiskowych. Zwietrzeliny czarnych i szarych oraz jasno żółtych iłowców i mułowców są rozcięte systemem dolinek denudacyjnych (fot. 6.4, 6.5, 6.6).

Różnice w kolorze poszczególnych warstw nie są przypadkowe - zapisują zmieniające się warunki środowiska, tj. raz osadzał się drobny, ciemniejszy muł w spokojniejszej wodzie lub podczas powodzi, innym razem jaśniejsze piaski nanoszone rzekę o zwiększonej energii przepływu (fot. 6.2, 6.3).

Otwarta przestrzeń dawnej glinianki i jej specyficzne podłoże stworzyły warunki dla cennych siedlisk roślinnych. Występują tu rzadkie gatunki traw oraz liczne stanowiska chronionego widłaka, reliktowej rośliny przypominającej miniaturowe pędy pradawnych lasów. Jeszcze niedawno środkowa część wyrobiska, teren podmokły zaczynał stopniowo zarastać roślinnością, np. wełnianką czy pałką wodną.

Jednak niedawno krajobraz ponownie się zmienił: bobry zbudowały tamę na odpływie wody z rezerwatu. Spiętrzona przez nią woda zalała centralną część dawnego wyrobiska, formując niewielki zbiornik o mętnej wodzie (fot. 6.1). Iły to osady nieprzepuszczalne, dlatego woda tak łatwo zatrzymuje się w zagłębieniach terenu, tworząc rozlewiska. Z tego powodu, aby dostać się w głąb rezerwatu, konieczne jest przejście po drewnianych kładkach poprowadzonych nad podmokłym terenem (fot. 6.7).