ZABYTKOWA KUŹNIA WODNA W STAREJ KUŹNICY

Opis popularnonaukowy

Zabytkowa Kuźnia Wodna w Starej Kuźnicy jest jednym z najcenniejszych zachowanych śladów dawnego kowalstwa i hutnictwa na ziemi koneckiej. To niewielki zakład, w którym przez długi czas siła wody napędzała urządzenia potrzebne do obróbki żelaza. Właśnie ta zależność między układem wodnym a pracą warsztatu stanowi klucz do zrozumienia całego obiektu.

Historia tego miejsca jest starsza niż sam zachowany budynek kuźni. Tutejsza kuźnica pojawia się w źródłach już w 1662 roku, a w wykazie fabryk żelaza z 1823 roku figuruje jako prywatna własność Wielhorskich w dobrach Nieświńskich. Pod koniec lat 30. XIX wieku zakład został zmodernizowany dzięki kredytom z Banku Polskiego, a po 1860 roku współpracował z pobliskim wielkim piecem, działającym do 1893 roku. Dzięki temu Stara Kuźnica nie była samotnym warsztatem, lecz częścią większego zaplecza staropolskiego przemysłu żelaznego.

Najważniejsze w tym miejscu jest jednak nie samo datowanie, lecz sposób działania. Kuźnia leży nad Młynkówką i obejmuje nie tylko sam budynek, lecz także układ wodny: groblę, upusty i koryto robocze doprowadzające wodę do wnętrza zakładu. To właśnie woda poruszała dwa koła wodne, a one napędzały miechy i młot naciskowy. Zachowane wyposażenie pozwala zrozumieć, jak pracował ten zakład: młot wodny, dębowe kowadło, miechy skrzynkowe, piec grzewczy, ręczne nożyce do cięcia blachy i drobniejsze narzędzia kowalskie nie są tu przypadkowym zbiorem eksponatów, lecz częściami mechanizmu tego zakładu.

W późniejszym okresie kuźnia stopniowo zmieniała swój charakter. Od początku XX wieku jej rola ograniczała się głównie do przekuwania złomu żelaznego na drobne narzędzia rolnicze i artykuły gospodarstwa wiejskiego. Powstawały tu między innymi klamry, haki, siekierki i inne wyroby codziennego użytku. Zakład działał aż do 1957 roku, a potem został przekazany Muzeum Techniki NOT w Warszawie i po remoncie udostępniony jako placówka muzealna.

Dziś obiekt pozostaje zamknięty dla zwiedzających, a wnętrze można oglądać co najwyżej przez szpary w drewnianych ścianach budynku. Mimo to nadal warto tu zajrzeć. Już sam widok kuźni nad wodą pozwala zrozumieć, że nie jest to zwykły budynek, lecz zachowany fragment dawnego zaplecza przemysłowego regionu. W bezpośrednim sąsiedztwie znajduje się zalew na rzece Młynkowskiej, który nadaje temu miejscu także spokojny, wypoczynkowy charakter.