DOLNOJURAJSKA RZEKA w LIPIE

Opis popularnonaukowy

Dolnojurajska rzeka w Lipie to obiekt, który jest nazywana także żwirownią w Księżym Lesie, to geostanowisko ujęte przez Państwowy Instytut Geologiczny w Centralnym Rejestrze Geostanowisk Polski. Fragment dawnego wyrobiska objęto także ochroną jako stanowisko dokumentacyjne, dzięki czemu odsłonięcie ma nie tylko wartość naukową, ale też formalny status chronionego obiektu geologicznego (fot. 5.1).

To właśnie dawna eksploatacja żwiru odsłoniła osady pozostawione przez rzekę, która płynęła tędy na początku jury, u progu ery dinozaurów. Dziś nieczynna żwirownia odsłania przekrój przez dawne koryto rzeczne sprzed milionów lat (fot. 5.2, 5.3).

W ścianie wyrobiska odsłaniają się średnio- i gruboziarniste żwiry, miejscami scementowane w zlepieńce, czyli skały zlepione z obłych otoczaków. Rzeka nie niosła tu drobnego mułu, lecz ciężki, twardy materiał: kwarc, kwarcyty, piaskowce kwarcytowe, a rzadziej także lidyty i jaspisy (fot. 5.3). Otoczaki są dobrze zaokrąglone, co pokazuje, że były długo transportowane i wielokrotnie obracane w nurcie.

To właśnie jest w Lipie najciekawsze. Materiał odsłonięty w żwirowni nie pochodzi z najbliższej okolicy. Geolodzy wiążą jego transport z południem i południowym wschodem, prawdopodobnie ze zrębem Rzeszotar na południe od Krakowa, a częściowo nawet z masywem czeskim. Patrząc na ścianę wyrobiska, ogląda się więc nie tylko osad jednej rzeki, ale także ślad długiej wędrówki okruchów z różnych terenów, które jeden nurt zebrał i złożył tutaj we wspólnym zapisie.

Ściana żwirowni pokazuje też sposób działania tej rzeki. Żwiry układają się w wyraźne ławice, miejscami niemal poziome, a lokalnie otoczaki są ułożone dachówkowato, zgodnie z kierunkiem przepływu. W niektórych partiach pojawia się spoiwo krzemionkowo-żelaziste, które zlepia żwir w bardziej zwartą skałę, a rdzawe naloty nadają ścianie ciepłe brunatno-pomarańczowe barwy (fot. 5.2, 5.3, 5.4).

Wraz z Piekiełkiem Szkuckim i odsłonięciem w centrum Szkucina miejsce to tworzy niewielką serię blisko położonych geostanowisk tej samej warstwy snochowickiej. Łączy je podobny wiek i podobny materiał, ale każde pokazuje coś innego. W Szkucinie najłatwiej odczytać układ dawnych ławic rzecznych, w Piekiełku ten sam osad tworzy dziś skałki, a w Lipie najmocniej wybrzmiewa sama droga materiału - to, że rzeka przyniosła tu otoczaki z różnych, odległych obszarów.

Dzisiejszy wygląd wyrobiska dopowiada jeszcze jedną warstwę tej historii. Nad profilem zwisają korzenie drzew, stok miejscami się osypuje, a dawny front eksploatacji powoli przejmują procesy naturalne (fot. 5.2, 5.3). Dzięki temu żwirownia w Lipie pokazuje podwójną przemianę: najpierw rzeka stworzyła osad, później człowiek go odsłonił, a dziś przyroda znów zaczyna go częściowo przykrywać.